Türkiye Cumhuriyeti

Tahran Büyükelçiliği

Bilgi Notları

İran’ın kronolojik kısa tarihi , 18.03.2016

BİLGİ NOTLARI

İran’ın kronolojik kısa tarihi

MÖ 550: Pers imparatorluğu kurulmuştur.

MÖ 330: Makedonyalı Büyük İskender İran’ı fethetmiş ve Helenistik kültür İran’a yayılmıştır. İskender’in ölümünden sonra İran İskender’in generallerinden Seleucus’un kurduğu devletin yönetiminde kalmış, daha sonra yerini Part imparatorluğuna bırakmıştır. Part imparatorluğu döneminde İran’la Roma İmparatorluğu arasında uzun savaşlar yaşanmıştır.

MS 220: Sasani İmparatorluğu kurulmuştur. Bu dönemde de Roma imparatorluğu ile savaşlar devam etmiştir.

637- 641: İran, İslam orduları tarafından fethedilmiştir.

750: Abbasi hanedanı Emevileri devirerek yönetime ele almıştır.

1040: Selçuklular Dandanakan savaşında Gaznelileri yenerek önce Horasan’ı, daha sonra tüm İran ve ön Asya’yı fethetmiştir.

1220: Moğollar İran’ı fethetmiş ve bir süre sonra İlhanlı devleti kurulmuştur.

1393: İran’da Timur devletinin hâkimiyeti başlamıştır.

15. yy: İran’da Karakoyunlu ve Akkoyunlu hâkimiyeti.

1501: Şah İsmail’in Tebriz’i fethiyle birlikte İran’da Safavi hâkimiyeti başlamıştır. Bu dönemde, İran’da Şiiliğin 12 İmam (Caferi) kolu hakim olmuştur.

1719-20: Afgan istilası dönemi.

1736-47: Nadir Şah, Afşar Hanedanı'nı kurarak 1738'de Kuzey Hindistan'ı istila etmiştir. Despot bir yönetici olan bu hükümdar, 1747'de bir suikaste kurban gitmiştir.

1794: Aga Muhammed Han, 1921 yılına kadar hüküm sürecek olan Kaçar Hanedanı'nı kurmuştur.

XIX. Yüzyıl: İran, Afganistan ve Rusya lehine büyük toprak kaybına uğramıştır.

1901: Ülkede bu tarihte petrol bulunmasıyla birlikte, İran üzerindeki İngiliz-Rus rekabeti yoğunlaşmıştır.

1906: İran'da ilk Meclis toplanmış ve ilk anayasa kabul edilmiştir.

1907: İran, İngiliz-Rus anlaşmasıyla nüfuz bölgelerine bölünmüştür.

1921-25: Kaçar Hanedanı'nın son hükümdarı Ahmet Şah, Birinci Dünya Savaşı'nı izleyen istikrarsız dönemde, yurtdışında iken yapılan bir darbeyle devrilmiştir. Ordudan Rıza Han ülkede askeri bir yönetim kurmuş ve daha sonra Rıza Şah Pehlevi adı altında Pehlevi Hanedanı dönemi başlamıştır.

1941: İngiliz ve Sovyet kuvvetleri, Alman tehdidine karşı korumak gerekçesiyle, İran'ı işgal etmişlerdir. Rıza Şah tahtından feragate zorlanmış ve yerine oğlu Muhammed Rıza Pehlevi geçmiştir.

1945: Azerbaycan ve Kürdistan eyaletlerinde Sovyet taraftarı rejimler kurulmuştur.

1946: Sovyet birlikleri İran'dan çekilmiştir.

1951- 53: Başbakan Musaddık Parlamento'yu ve petrol endüstrisini millileştirmiş, fakat İngiltere'nin uyguladığı ambargo nedeniyle bu girişim başarıya ulaşamamıştır. Musaddık'a cephe alan Şah ülkeden ayrılmak zorunda kalmış, ancak Musaddık'ın bir darbeyle devrilmesi üzerine kısa süre sonra geri dönmüştür.

1954: Şah İngiliz, Amerikan, Hollanda ve Fransız şirketlerinden oluşan konsorsiyum ile bir anlaşma imzalayarak, petrol endüstrisini yeniden faaliyete geçirtmiştir.

1961-63: Devlet yönetimini eline alan Şah altı noktaya dayanan Beyaz Devrimi başlatmıştır. Özellikle toprak reformuna girişilmiştir.

1963: Reformlara karşı dini muhalefet başlamıştır.

1969-70: İran'ın petrol gelirleri yükselmeye başlamış; ordunun modernizasyonu ve güçlendirilmesi için çalışmalara girişilmiştir.

1974: Pers İmparatorluğu'nun 2500. yıldönümü kutlanmıştır.

1978: Ülkedeki muhalefet, sürgündeki Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin liderliğinde, Şah rejimine karşı genel ayaklanmaya dönüşmüştür.

1979: Şah'ın ülkeyi terk etmesiyle Pehlevi Hanedanı sona ermiş ve İslami Devrimi sonucunda İran İslam Cumhuriyeti kurulmuştur.

1980-88: İran ile Irak arasında sekiz yıl süren savaş ülkede büyük tahribata yol açmıştır.

1989: Humeyni ölmüş, eski Cumhurbaşkanı Hamaney Dini Liderliğe getirilmiş, Başbakanlık kaldırılmış ve Meclis Başkanı Rafsancani Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

1993: Rafsancani ikinci kez Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

1997: Hüccetülislam Seyyed Mohammad Hatemi Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

2005: Mahmud Ahmedinejad Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

2006: 4. Dönem Uzmanlar Meclisi seçimleri yapılmıştır.

2009: Mahmud Ahmedinejad ikinci kez Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

2 Mart 2012: 9. Dönem İslami Danışma Meclisi seçimleri yapılmıştır.

14 Haziran 2013: İran'da Cumhurbaşkanlığı ve Belediye seçimleri (Hasan Ruhani'nin Cumhurbaşkanlığı seçimlerini 1. turda ( % 50,7) kazanmıştır)

14 Temmuz 2015: İran ile P5+1 ülkeleri (Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa, Rusya Federasyonu, Çin Halk Cumhuriyeti ve Almanya) arasında nükleer meselede Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nın (KOEP) kabulü

16 Ocak 2016: KOEP’in yürürlüğe girmesi ve İran üzerindeki nükleer meseleden kaynaklı uluslararası yaptırımların kaldırılması

26 Şubat 2016 tarihinde eşzamanlı olarak İslami Danışma Meclisi ve Uzmanlar Meclisi seçimleri düzenlenmiştir.