Türkiye Cumhuriyeti

Tahran Büyükelçiliği

Bilgi Notları

İran’ın İç Siyasi Yapısı Hakkında Genel Bilgiler , 13.06.2017

İran’ın İç Siyasi Yapısı Hakkında Genel Bilgiler

 

Genel:

 

Ayetullah Humeyni'nin 1 Şubat 1979 tarihinde Paris'ten Tahran'a gelişinden on gün sonra 11 Şubat 1979'da Pehlevi rejimi yıkılmış ve yerine 1 Nisan 1979 tarihinde İran İslam Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Daha sonra hazırlanan Anayasa halkoyuna sunularak kabul edilmiş ve 3 Aralık 1979 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 1989 yılında revize edilen İran Anayasasında, egemenliğin, yasama, yürütme ve yargı organları tarafından Dini Liderliğin gözetimi altında kullanılacağı ifade edilmektedir. Anayasaya göre, Cumhurbaşkanı yürütmenin başıdır. İran’daki önemli makam ve kurumlardan bazıları aşağıda sunulmuştur.

 

Dini Lider / Rehber (Rehber-i Muazzam-ı İnkılab-ı İslami / İslam Devrimi’nin Yüce Önderi / Veliy-i Fakih)

 

Ayetullah Humeyni’nin geliştirdiği bir yönetim sistemi olan Velayet-i Fakih, Şii inancı uyarınca, On İkinci İmam olan Muhammed el-Mehdi (İmam-ı Zaman) dönünceye kadar ona vekâleten topluma liderlik edecek olan icra ve içtihat yetkisiyle donatılmış Dini Liderlik makamını öngörmektedir. Dini Lider, İran'daki dini ve siyasi alanda yetkili en üst makamdır.

 

Dini Lider ömür boyu süreyle görev yapmak üzere, din adamlarından oluşan 88 üyeli Uzmanlar Meclisi tarafından belirlenmektedir. Humeyni’nin 3 Haziran 1989’da vefatının ardından Dini Lider olarak seçilen, dönemin Cumhurbaşkanı Ayetullah Seyid Ali Hamaney, halen bu görevi sürdürmektedir.

 

Cumhurbaşkanı (Reis-i Cumhur) ve Bakanlar Kurulu (Heyet-i Devlet)

 

İran'da yürütme görevini icra eden Hükümet, Cumhurbaşkanı, 13 Cumhurbaşkanı Yardımcısı (3’ü kadın) ve 18 Bakandan oluşmaktadır. Hükümet Başkanlığı (Başbakanlık), 1989 yılında yapılan Anayasa değişiklikleri sonucunda kaldırılmış ve Başkanlık sistemine geçilmiştir. Bununla beraber protokol açısından Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Başbakan konumunda kabul edilmektedir.

 

Anayasa’da, Cumhurbaşkanı’nın, Dini Lider’den sonra ülkenin ikinci yüksek makamı olduğu kayıtlıdır.

 

Cumhurbaşkanı’nın önerisi üzerine Meclis tarafından tek tek güvenoyu almak suretiyle göreve gelen Bakanlar, aynı zamanda Milletvekilliği yapamamakta ve güvensizlik oyuyla Meclis tarafından görevlerinden alınabilmektedirler.

 

Cumhurbaşkanlığı görevini halen 19 Mayıs 2017 tarihinde düzenlenen Cumhurbaşkanlığı seçimlerini ikinci kez kazanan Hasan Ruhani yürütmektedir.


 

Anayasayı Koruyucular Konseyi (AKK) (Şuray-ı Nigehban)

 

Anayasayı Koruyucular Konseyi (AKK), Şeriatı, İslami dokuyu ve Anayasayı korumak, ülkede yapılan tüm seçimlere katılan adayların seçimlere girmek için ‘ehil’ olup olmadıklarına karar vermek ve seçim sonuçlarını tasdik etmek gibi görevlere sahiptir. Başkanlığını 1980 yılından bu yana Ayetullah Ahmed Cenneti yürütmektedir. Meclis'te kabul edilen kanunların Anayasa ve Şeriata uygunluğu da bu Konseyce incelenir.

 

Uzmanlar Meclisi (UM) (Meclis-i Hobregan)

 

86 üyeden oluşan Uzmanlar Meclisi, Rehberlik makamına atama yapma yetkisine sahiptir. Üyeleri 8 yıllık görev süresi için İran genelinde yapılan seçimler sonucunda belirlenen din adamlarından oluşur.

 

Halihazırda Başkanlığını Ayetullah Ahmed Cenneti yürütmektedir.

 

5. Uzmanlar Meclisi seçimleri 26 Şubat 2016 tarihinde gerçekleştirilmiş, Meclis yeni üyelerin katılımıyla 24 Mayıs 2016 tarihinde göreve başlamıştır.

 

İslami Danışma Meclisi (Meclis-i Şuray-ı İslami)

 

İran İslam Cumhuriyeti’nin temel yasama organı olan İslami Danışma Meclisi seçimle işbaşına gelen 290 üyeden oluşmaktadır. Milletvekillerinin görev süresi dört yıldır. İran’da seçilme yaşı 30-75, seçmen yaşı ise 18 olarak belirlenmiştir. Ali Erdeşir Laricani hâlihazırda 10. Dönem İslami Danışma Meclisi Başkanlığı görevini yürütmektedir.

 

10. Meclis seçimleri 26 Şubat 2016 tarihinde gerçekleştirilmiş, yeni Meclis görevine 28 Mayıs 2016 tarihinde başlamıştır.

 

Devlet Uzlaştırma Konseyi (DUK) (Şuray-ı Teşhis-i Maslahat-i Nizam-Rejimin Yararını Belirleme Konseyi)

 

Devlet Uzlaştırma Konseyi (tam Türkçe tercümesi “Rejimin Yararını (Maslahatını) Belirleme Konseyi”dir) Anayasayı Koruyucular Konseyi ile Meclis arasında yasama sürecine ilişkin ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların giderilmesi amacıyla Ayetullah Humeyni tarafından kurulmuştur.

 

Daha önce iki dönem Cumhurbaşkanlığı yapmış olan Ayetullah Ali Ekber Haşimi Rafsancani’nin 8 Ocak 2017 tarihindeki vefatından bu yana Devlet Uzlaştırma Konseyi Başkanlığı münhal durumdadır.

 

Yargı Erki (Kuvve-i Kazaiye)

 

Ülkedeki en yüksek adli makamdır. Başkanı beş yıllığına Dini Lider tarafından atanır.

 

Başkanı Ayetullah Sadık Laricani’dir.

 

İdari Yapı

 

İran, Elburz, Batı Azerbaycanı, Doğu Azerbaycan, Buşehr, Çarmahal ve Bahtiyari, Erdebil, Fars, Gilan, Golestan, Hamedan, Güney Horasan, Kuzey Horasan, Horasan Razavi, Hormuzgan, Huzistan, İlam, İsfahan, Kahkuliye ve Boyarahmed, Kazvin, Kirman, Kirmanşah, Kum, Kürdistan, Loristan, Mazenderan, Merkezi, Semnan, Sistan ve Belucistan, Tahran, Yazd ve Zencan olmak üzere “Ostan” adı verilen 31 vilayete ayrılmıştır. Vilayetler şehristanlara (il), şehristanlar, kazalara; kazalar da köylere ayrılmıştır.

 

İçişleri Bakanlığı’na bağlı olan bu vilayetler, birer Genel Vali tarafından idare edilmektedir. Dini Lider tarafından da her vilayet için Cuma İmamı ataması yapılmaktadır. Ayrıca, Belediyeler de bulunmakta, Belediye Başkanlarını, halk tarafından seçilen Belediye Konseyi üyeleri seçmektedirler.

 

Cumhurbaşkanı Ruhani Hükümeti Kabinesi ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları

 

Hükümet kabine listesi ile Cumhurbaşkanı Yardımcıları listesi aşağıda sunulmaktadır.

 

Kabine Listesi:

 

Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani

 

1.Dışişleri Bakanı: Muhammed Cevad Zarif

2.İçişleri Bakanı: Abdulrıza Rahmani Fazli

3.Savunma Bakanı: Hüseyin Dehkan

4.Kooperatif, Çalışma ve Sosyal Refah Bakanı: Ali Rebii

5.Sanayi, Maden ve Ticaret Bakanı: Muhammed Rıza Nimetzade

6.Ekonomik İşler ve Maliye Bakanı: Ali Tayyibniya

7.Petrol Bakanı: Bijen Namdar Zengene

8.İstihbarat Bakanı: Seyyid Mahmud Alevi

9.Enerji Bakanı: Hamid Çitçiyan

10.Bilim, Araştırma ve Teknoloji Bakanı: Muhammed Ferhadi

11.Eğitim Bakanı: Fahreddin Ahmedi Daniş Aştiyani

12.Tarım Seferberliği Bakanı: Mahmud Hücceti

13.Sağlık, Tedavi ve Tıbbı Eğitim Bakanı: Seyyid Hasan Kadızade Haşimi

14. İletişim ve Enformasyon Teknolojisi Bakanı: MahmudVaizi

15.Adalet Bakanı: Mustafa Purmuhammedi

16.Kültür ve İslami İrşad Bakanı: Seyyid Rıza Salihi Emiri

17.Yol ve Şehir Planlama Bakanı: Abbas Ahmed Ahundi

18.Spor ve Gençlik Bakanı: Mesud Sultanifer

 

Cumhurbaşkanı Yardımcıları:

 

1.Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı: İshak Cihangiri

2.Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı (Chief of staff): Muhammed Nihavendiyan

3.Yürütme İşlerinden Sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Muhammed Şeriatmedari

4.Yönetim ve Planlama İşlerinden Sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Muhammed Bagır Nobakht (Hükümet Sözcüsü)

5.Hukuki İşlerden Sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Mecid Ensari

6.Parlamento İşlerinden Sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Hüseyin Ali Emiri

7.Bilim ve Teknoloji İşlerinden Sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Sorena Settari

8.Kadın ve Aileden Sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcısı: Şahindoht Mevlaverdi

9.Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve Kültürel Miras, El Sanatları ve Turizm Teşkilatı Başkanı: Zehra Ahmedipur

10.Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve Atom Enerjisi Kurumu Başkanı: Ali Ekber Salihi

11.Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve Gaziler ve Şehitler Vakfı Başkanı: Seyyid Muhammed Ali Şehidi

12.Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve Çevre Koruma Teşkilatı Başkanı: Masume İbtikar

13. Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve İdari ve İstihdam İşleri Kurumu Başkanı: Cemşid Ensari